Specyfika idei Rycerstwa Niepokalanej
Wstęp
Franciszkańska i kolbiańska myśl mariologiczna wypływa z tego samego źródła − z teocentryzmu i doń prowadzi. Bóg jest początkiem i końcem tak rozumianej maryjności, początkiem i końcem ludzkiego losu. Uwzględniając to „uwarunkowanie”, św. Maksymilian podporządkował wszelką aktywność MI priorytetowi chwały Bożej, właśnie poprzez Niepokalane Poczęcie NMP − „przez Niepokalaną”. Ta idea stała się inspiracją i motywem, myślą zapładniającą i przewodnią Dyplomika MI.
Wszystko cokolwiek o. Maksymilian robił, jak żył i jak apostołował – motywował zawsze swoją przynależnością do Rycerstwa Niepokalanej. Był pierwszym i niejako wzorcowym członkiem stowarzyszenia. Jego życie i jego postawa apostolska, jego biografia – to doskonałe „narodowe dyrektorium”, prawdziwy statut MI i jego najlepszy owoc. W swoim życiu zawsze kierował się duchowością Milicji Niepokalanej. To ta duchowość kazała mu ratować nieśmiertelne dusze, posyłać do zagubionych ludzi listy polecone, drukować setki tysiące „Rycerzy”, jechać do „dalekiego kraju”, nawracać i uświęcać cały świat. Idea Rycerstwa była motorem wszystkich jego poczynań, tą ideą „żył, w niej się poruszał”; był jej uosobieniem. Nawet wojna nie przeszkodziła mu w rycerskiej aktywności. Jak już powiedziano, święty dokonał dwóch odkryć: odkrył moc modlitwy oraz moc drukowanego słowa. Podczas okupacji to nie miesięcznik ze swym orędziem, ale kaplica stała się bastionem walki. Trwała tu codzienna i całodzienna adoracja Najświętszego Sakramentu. Miała ona wymiar ściśle apostolski. Była nieustannym staraniem o nawrócenie grzeszników.

Cel Rycerstwa Niepokalanej
Zapisanym w Dyplomiku celem powstającej organizacji była faktycznie chwała Boża. Czy zatem na początku XX wieku Bogu brakowało chwały? Czy kiedykolwiek Bóg cierpiał na brak chwały? Odpowiedź twierdząca zdawałaby się uzasadniać kolbiańską ofensywę ustawodawczą. Uruchomienie procesu legislacyjnego miało w efekcie dać umocowanie prawne organizacji katolickiej, a co za tym idzie − powszechnej, o światowym. 
Chwała Boża nie oznacza chwalenia, wychwalanie Boga w takim rozumieniu słowa, w jakim pojmuje je współczesny, zlaicyzowany człowiek. Nie jest formą przypodobania się Bogu, swoistym „lizusostwem” czy „kadzeniem”, ani też „propagandą sukcesu”. Bóg nie potrzebuje stawać w blasku świateł rampy i światowego rozgłosu, sławy dla niej samej. Bóg nie jest egoistą. Chwała Boża „ulokowana” jest w losie człowieka, w jego wiecznej i szczęśliwej egzystencji. Chrześcijaństwo to jedyna religia, której Bóg jest pokornym, uniżonym sługą człowieka, który swoją sławę i chwałę czerpie z trwałej, wiecznej pomyślności człowieka. Przypomina w tym kochającą matkę, dla której największe zadowolenie przynosi szczęście jej dziecka. To jest właśnie Ewangelia. Dobra nowina. Chwała Boża jest dla ludzkości dobrą nowiną. Najlepszą. Tę właśnie nowinę syntetycznie zapisał o. Kolbe w Dyplomiku: starać się o nawrócenie wszystkich ludzi, każdego człowieka z osobna. Według niego oznaczało to uświęcenie wszystkich pod opieką i za pośrednictwem Niepokalanej. Program MI obejmował całego człowieka, „całość katolickiego życia”.

Przewodni motyw Rycerstwa
Ojciec Kolbe słusznie zauważa, że rycerskie motto (Rdz 3, 15) oraz fragment z Oficjum o Matce Bożej nic nie mówią o zniszczeniu grzeszników czy heretyków; mówią o zniszczeniu grzechu, zła. Matka pięknej miłości kocha wszystkich ludzi i niczego innego nie pragnie jak tylko tego, aby zniszczyć „herezje” − nie „heretyków”. To one zniewalają ludzkie serce, umysł i duszę. Św. Maksymilian chciał wyzwolić człowieka z jego uzależnienia od złych skłonności, doprowadzić do stanu rajskiej nieskalaności, przybliżyć do niepokalanego wzorca Matki Bożej. Toteż impulsem całego życia św. Maksymiliana, jego wszystkich poczynań, było poszukiwanie sposobów, jak wcielić w życie dogmat Niepokalanego Poczęcia NMP. Według Założyciela MI oznaczało to wprowadzenie człowieka na tę samą drogę służby Bożej, po której szła Służebnica Pańska. Niepokalana jest bowiem unikalnym przykładem człowieka w stanie sprzed grzechu pierworodnego. 
Ojciec Maksymilian zaczął kreślić podstawy duchowości w aspekcie rzeczonego dogmatu już w pierwszym Statucie-Programie MI z 1917 roku. Wielokrotnie komentował ten statut jak i „Akt poświęcenia się NMP Niepokalanej” w referatach, artykułach i konferencjach. Nosił się nawet z zamiarem napisania podręcznika Rycerstwa Niepokalanej, który całościowo ujmowałby mariologię, duchowość i praktykę MI. Książka jednak nie powstała, a on sam nie zostawił zamkniętej refleksji nad Rycerstwem. Ono żyło razem z nim. Ojciec Kolbe rozpowszechniał je i doskonalił wynajdując coraz to nowe formy działania, zależnie od okoliczności.

Oryginalność MI 
Dziś próbujemy ująć w jakieś ramy zarówno Rycerstwo, jak i poglądy jego Założyciela. Odkrywamy, że Niepokalana w nauczaniu o. Kolbego przedstawiana jest jako wzór wiary i jako najskuteczniejsza Ewangelizatorka i Towarzyszka życiowej drogi każdego człowieka.
Co takiego specyficznego posiada Rycerstwo Niepokalanej, czego by nie posiadały inne organizacje maryjne istniejące w Kościele, dla przykładu: Sodalicja Mariańska, Legion Maryi czy Stowarzyszenie Żywego Różańca? I tak Legion ma „pomagać Maryi w doprowadzaniu wszystkich dusz do Chrystusa”. W Rycerstwie role się odmieniają: tu Maryja pracuje niejako sama używając jedynie ludzkich „narzędzi”. Rola rycerza ogranicza się do totalnego oddania, zupełnego zjednoczenia swej woli z Wolą Maryi (w = W). Jedyne, co rycerz ma do zrobienia − to „nie przeszkadzać” Niepokalanej, całkowicie się Jej podporządkować w dziele nawrócenia, uświęcenia i zbawienia: najpierw samego siebie, zgodnie z zasadą: Primo totus sibi et sic totus omnibus ex superabundantia), a potem super modo vivendi devotorum nawracać, uświęcać i zbawiać innych ludzi ze swego otoczenia. A wszystko to wyłącznie ad maiorem Dei gloriam. I to nie tylko dla „większej” chwały, ale ad quam maximam Dei gloriam per Immaculatam. Jedynym motywem tak rozumianego działania jest miłość. Miłość bezinteresowna, która zdaje się na wolę Niepokalanej, zarówno gdy chodzi o życie tu na ziemi, jak i śmierć oraz wieczność. Wszystko pozostawia Jej decyzji. Ma bowiem przekonanie, że Ta, która najściślej jest zjednoczona z Bogiem, potrafi również do takiego samego zjednoczenia doprowadzić każdego człowieka, jeśli tylko Jej na to pozwoli. Według św. Maksymiliana „jak największa chwała Boża” realizowana jest poprzez trzy etapy ludzkiego życia. 
1. Pierwszy, to nawrócenie rozumiane jako metanoia. Oznacza przemianę (meta) umysłu (nous), zmianę sposobu myślenia i postępowania, totalną odnowę duchową. Nawrócenie takie jest procesem podjęcia świadomej decyzji dotyczącej zerwania z grzechem i zwrócenia się do Boga oraz zawierzenia Jego miłości. Dokonuje się ono we wnętrzu człowieka. Wyrazem nawrócenia jest jego pozytywna postawa i działanie, wartościowanie i myślenie. Ma charakter moralny, „stanowi podstawowy warunek podjęcia i rozwoju życia duchowego”. Święty Maksymilian Rycerstwo Niepokalanej oparł na metanoi. Nawrócenie stanowi pierwszy i nieodzowny element przynależności do stowarzyszenia. Nie oznacza to, że organizacja zamknięta jest dla „grzeszników”. Przeciwnie, są oni najbardziej pożądani. W Rycerstwie bowiem mają realne szanse zacząć swoje katolickie życie w nowej formie. 
2. Drugim etapem jest uświęcenie. To mistyczna łączność jaką nawiązuje członek MI, dzień po dniu, podczas formacji z Niepokalaną. Dzięki duchowemu kształtowaniu następuje przeobrażenie tego co skalane w nieskalane. Niepokalana „przenika” życie swego rycerza, jego duszę i ciało, kształtując na „swój obraz”. W wymiarze duchowym mamy tu do czynienia z nowym stworzeniem, ze stworzeniem duchowym. Bezwarunkowe oddanie się rycerza Niepokalanej i zgoda na wszystko, cokolwiek Ona zechce z nim zrobić, prowadzi do odwzorowania w nim „szczytu doskonałości stworzenia”, jakim niewątpliwie jest Matka Boża. Celem rycerza jest zatem maksymalne upodobnienie się do swego Stwórcy, które osiąga w „nowej formie”, poprzez podobieństwo do Jego najdoskonalszego dzieła − Niepokalanej. 
Maryja jest doskonałym wzorcem człowieka. Dzięki Bogu, a nie wbrew Bogu, zrealizowała w pełni biblijną ideę ubóstwienia, przeciwstawiając ludzkiej indywiduacji (Rdz 3, 5), która wszystko zawdzięcza wyłącznie sobie, pokorne „poddanie się” boskiemu działaniu, wyrażonemu w Jej fiat i w stwierdzeniu Ojca, któremu nie sposób zaprzeczyć: „Ja rzekłem − «Jesteście bogami i wszyscy − synami Najwyższego»” (Ps 82, 6). Można powiedzieć kolokwialnie: „Maryi się udało − uda się też Jej naśladowcom”, jeśli tylko oddadzą się całkowicie w Jej „niepokalane i najmiłościwsze ręce”. Staną się wówczas niejako Nią samą. W jaki sposób? Otóż poprzez jak najściślejsze „zlanie” ludzkiej woli z Wolą Niepokalanej, poprzez mówienie TAK, gdy Ona mówi fiat; i przez milczenie, gdy Ona stoi pod krzyżem. 
W Starym Testamencie, świętość była domeną osobistego odczucia: „Boga nikt nigdy nie widział” (J 1, 18). Dopiero z narodzeniem Chrystusa ludziom ukazała się świętość Boga. Okazało się, że nie miała w sobie nic ze splendoru (stajenka, żłobek). Uwidoczniła się nie w potędze i w majestacie, lecz w cichości, pokorze i miłości. Miarą świętości stał się krzyż i kenoza. Bóg nie tylko solidaryzował się z cierpiącymi i prześladowanymi, ale sam stał się jednym z nich. W konsekwencji wielu „miało go za nic” (por. Iz 53, 3). Zaskoczenie i niedowierzanie było tak wielkie, że część ludzi odmówiła uznania Jezusa i pójścia za Nim. Ziemię obiegł „wielki protest”, jak się wyraził Jan Paweł II. Ludzkość doświadcza owego sprzeciwu do czasów obecnych. Przybrał on formę z grubsza biorąc − dwóch nurtów, które można by nazwać Synagogą i Islamem. Judaizm i islam nie dopuszczają myśli o upokorzeniu Syna Bożego i o nieużyciu siły, by wszystkim ludziom, całemu światu, dowieść chwały i mocy Bożej. Droga do świętości, którą wskazał Chrystus nie była łatwa: „Jeśli ktoś chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech co dnia bierze krzyż swój i niech Mnie naśladuje. Bo kto chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swe życie z mego powodu, ten je zachowa” (Łk 10,23-24). Świętość nie przychodzi za darmo ani bez wysiłku. Świętość nie stanowi wartości ad libitum. Jest ludzkim powołaniem i zadaniem. Ale najpierw jest darem. „Tak spotykają się i wzajemnie uzupełniają dwa wymiary świętości, a mianowicie dar i zadanie”. 
3. Fundamenty, na których wspiera się ludzka świętość to oddawanie czci Bogu oraz uczciwe życie. Jedynym motywem postępowania nie jest jednak paradoksalnie myśl o zbawieniu. Jedynym motywem − jest miłość. Miłość bezinteresowna. Ogromne pragnienie bycia razem z Umiłowaną gdziekolwiek. Nawrócony i uświęcony wierny to w konsekwencji człowiek zbawiony − korona chwały Bożej. To trzeci, ostatni etap, ale nie w sensie statycznym, lecz dynamicznym. Królestwo Boże jest bowiem rzeczywistością permanentnie in statu nascendi, bo tak naprawdę polega na ciągłym dążeniu ku swemu wiecznemu przeznaczeniu. Taka już bowiem jest Boża ekonomia zbawienia: chwały Bogu przysparzają święci. Nikt i nic innego. Bez tych trzech „elementów” − nawrócenia, uświęcenia, zbawienia − życie ludzkie staje się kalekie i niepełne. Właściwie traci sens. Jest zaprzeczeniem życia. Te wspomniane trzy elementy stanowią signum Rycerstwa Niepokalanej.

Niepokalana ikoną człowieka zbawionego
Ideałem, ikoną człowieka zbawionego jest Niepokalana. W Niej i przez Nią najłatwiej i najprościej jest odczuć, zobaczyć i osiągnąć zbawienie. Dlatego właśnie tę „drogę” życia wybrał o. Kolbe. Był przekonany, że Bóg pragnie „pełnego” człowieka na miarę Maryi. Myśl ta była na tyle nowatorska, że po wojnie zaczęto baczniej przyglądać się mariologii kolbiańskiej. Święty nie poprzestawał bowiem na kulcie Niepokalanej i na Jej wyjątkowym przywileju Niepokalanego Poczęcia. Postrzegał Maryję jako Pośredniczkę wszelkich łask Bożych. Jako Wszechpośredniczkę. Dlatego u Niej szukał szczególnego wstawiennictwa i opieki, wzoru i drogi życia. Jego przemyślenia stanowiły nie tylko teologiczne pogłębienie dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Matki Bożej, ale miały także wymiar praktyczny.
Święty postawił mariologom kilka ważnych pytań. Pierwszym i najważniejszym było pytanie: Kim jest Niepokalana?. Ciekawsze i bardziej jeszcze intrygujące są inne kwestie podjęte przez o. Maksymiliana, a mianowicie refleksje dotyczące relacji Niepokalanej z Duchem Świętym, z Trójcą Przenajświętszą; Jej miejsca w historii zbawienia i roli w Kościele. Niektórzy twierdzą, że w swoich próbach poszedł za daleko. Temat jednak został wywołany i zapisany na tablicy historii zbawienia. Nie można go zostawić bez odpowiedzi. Pozostaje bezsprzecznym faktem, że mariologiczne tezy Rycerza Niepokalanej zapładniają współczesną myśl teologów, prowadzą do nowych i zaskakujących odkryć.

Zakończenie
Dokonana prezentacja Rycerstwa Niepokalanej jest z konieczności pobieżna, bo nie sposób w referacie przedstawić całości rozległego zagadnienia. Niewątpliwie Rycerstwo Niepokalanej jawi się nam jako stowarzyszenie stające w obronie − znajdującego się w „opresji” − Kościoła. W zamyśle o. Kolbego, Milicja Niepokalanej nie była jednak organizacją defensywną, a jej członkowie bynajmniej nie uważali, że znajdują się w oblężonej twierdzy. 
Dyplomik MI stanowi zapis określonych postulatów dla członków pia unio oraz pozytywnych działań (oddziaływań) tak wobec samego siebie jak i w stosunku do swoich bliźnich. Ostatecznym celem MI była − i jest przecież − nie przysłowiowa „obrona Jasnej Góry”, ale „zdobywanie dusz”: szerzenie królestwa Bożego na ziemi − królestwa Najświętszego Serca Pana Jezusa. Temu celowi i zadaniu podporządkowana jest cała treść Dyplomika. Jego dynamika rozwoju wyraźnie wskazuje na szerokie spectrum osobowe adresatów apostolstwa MI. 
Na zakończenie należy dodać, że nie było dziełem przypadku to, że o. Kolbe, wymieniając w Dyplomiku, niejako po imieniu grzeszników: heretyków, schizmatyków czy masonów − opuścił określenie religii i nacji ludzi pochodzenia żydowskiego. Zdawał sobie bowiem sprawę ze społecznej i narodowościowej sytuacji II Rzeczypospolitej i unikał w tym względzie jakichkolwiek zadrażnień. Toteż chcę z całą stanowczością podkreślić, że polski Dyplomik nie jest dokumentem antysemickim, przeciwnie − posiada humanitarny, pozytywny charakter. Jedynym wrogiem MI był grzech − nie grzesznik. Można powiedzieć, że Dyplomik bardziej przypomina „mały katechizm” niż − skierowaną przeciw niewiernym − apologię contra hereses. I to właśnie stanowi specyfikę Rycerstwa Niepokalanej, o której często dzisiaj się zapomina. Rycerstwa nie szuka wroga, zaprzyjaźnia się z każdym człowiekiem prowadząc go do Matki wszystkich ludzi; Niewiasty stojącej pod Krzyżem (J 19, 26-27).

o. Stanisław M. Piętka